Uitheemse diersoorten die zich in Nederland vestigen, vormen een groeiend probleem. Wie is er verantwoordelijk voor bestrijding, en welke regels gelden er eigenlijk?
Wat zijn invasieve uitheemse soorten
Een invasieve uitheemse soort is een dier of plant die van nature niet in een gebied voorkomt, maar er door menselijk handelen terechtkomt en schade aanricht. Die schade kan ecologisch zijn, maar ook economisch of gezondheidskundig.
In Europa geldt de EU-verordening 1143/2014 als het belangrijkste juridische kader. Deze verordening verplicht lidstaten om verspreiding te voorkomen, te monitoren en waar nodig te bestrijden. Nederland heeft die regels verwerkt in de Wet natuurbescherming.
De Europese Unielijst bevat momenteel meer dan honderd soorten waarvoor bijzondere maatregelen gelden. Voorbeelden zijn de wasbeerhond, de rode Amerikaanse rivierkreeft en de nijlgans.
Hoe komen deze dieren in Nederland terecht
De meeste uitheemse soorten komen via menselijk handelen binnen. Dat gebeurt bewust, zoals bij de introductie van dieren voor de jacht of siervijvers, maar ook onbedoeld via scheepvaart, handel in huisdieren of internationale vrachtstromen.
Klimaatverandering vergroot het probleem. Soorten die vroeger de Nederlandse winters niet overleefden, kunnen zich nu duurzaam vestigen. De Aziatische hoornaar is daar een bekend voorbeeld van: de soort werd voor het eerst in 2023 in Nederland vastgesteld en breidt zich sindsdien uit.
Eenmaal gevestigd, zijn veel soorten moeilijk te verwijderen. Vroege detectie is volgens Wageningen University & Research dan ook de meest effectieve strategie.
De rol van opvangcentra en dierenartsen
Opvangcentra komen regelmatig in aanraking met uitheemse dieren. Schildpadden die als huisdier zijn gehouden en vervolgens worden losgelaten, vormen een terugkerend probleem. De roodwangschildpad staat op de Unielijst en mag niet worden vrijgelaten in de natuur.
Voor opvangcentra is de situatie juridisch complex. Ze mogen invasieve soorten opvangen, maar niet herplaatsen of uitzetten. Dat betekent dat dieren vaak levenslang in opvang blijven, wat druk legt op capaciteit en financiën.
Dierenartsen spelen een rol bij identificatie. Niet elke uitheemse soort is meteen herkenbaar, en verwisseling met inheemse soorten komt voor. Goede soortenkennis en toegang tot determinatiesleutels zijn daarvoor onmisbaar.
Bestrijdingsmethoden en ethische vragen
De bestrijding van invasieve soorten roept ethische vragen op. Methoden variëren van vallen en afschot tot chemische bestrijding en biologische controle. Elk van deze methoden heeft voor- en nadelen op het gebied van dierenwelzijn.
De Wet dieren stelt grenzen aan wat is toegestaan. Pijnloze dodingsmethoden zijn verplicht, en willekeurig doden zonder vergunning is verboden, ook als het om een invasieve soort gaat. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland verleent ontheffingen voor specifieke bestrijdingsacties.
Bij de rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geëxperimenteerd met vallen die selectief werken, zodat bijvangst van inheemse soorten wordt beperkt. Resultaten zijn wisselend, aldus onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek en Stichting RAVON.
Monitoring en databeheer
Effectieve bestrijding begint bij goede data. Nederland beschikt over verschillende monitoringssystemen, waaronder het Netwerk Ecologische Monitoring en de meldingsportalen van Waarneming.nl en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
Burgerwetenschappers leveren een substantiële bijdrage aan vroege signalering. Meldingen van de Aziatische hoornaar kwamen in 2023 grotendeels van particulieren via het meldpunt van Naturalis Biodiversity Center.
De data worden gebruikt voor risicoanalyses en beleidsonderbouwing. Provincies zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van bestrijdingsplannen, maar de kwaliteit van die plannen verschilt sterk per regio.
Technische infrastructuur bij bestrijdingsoperaties
Grootschalige vangstoperaties vereisen meer dan biologische kennis. Bij rivierbeheer en oeverbeheer, waar kreeften en muskusratten worden bestreden, komen ook mechanische middelen kijken. Pompen, sluizen en vangsystemen moeten betrouwbaar functioneren in natte en modderige omstandigheden.
Onderhoud van dat soort apparatuur vereist gespecialiseerde kennis. Bedrijven gespecialiseerd in aandrijftechniek Venlo en omgeving worden soms ingeschakeld bij storingen aan gemalen of pompinstallaties die deel uitmaken van beheerprojecten langs waterwegen. De biologische en technische kant van natuurbeheer zijn daarmee nauwer verbonden dan ze op het eerste gezicht lijken.
Waterschappen zijn de voornaamste opdrachtgevers voor dit soort werk. Zij coördineren zowel de ecologische monitoring als het technisch onderhoud van waterinfrastructuur.
Veelgestelde vragen over invasieve uitheemse soorten
Mag ik een gevonden roodwangschildpad houden?
Het houden van een roodwangschildpad is toegestaan als het dier al voor 2 augustus 2016 in bezit was. Nieuwe exemplaren mogen niet worden aangeschaft of gehouden zonder ontheffing. Wie een gevonden exemplaar aantreft, kan dit melden bij een erkend opvangcentrum.
Wat moet ik doen als ik een Aziatische hoornaar zie?
Meldingen kunnen worden gedaan via het meldpunt van Naturalis. Nesten mogen niet zelfstandig worden verwijderd. Daarvoor zijn erkende bestrijders nodig met de juiste veiligheidsuitrusting en vergunning.
Welke instantie handhaaft de regels rond invasieve soorten?
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit is verantwoordelijk voor handhaving bij handel en bezit. Provincies handhaven bij uitzetting in de natuur. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland verleent ontheffingen voor wetenschappelijk onderzoek en bestrijdingsprojecten.